وقتی یک بطری قطره چشمی را برای اولین بار باز می‌کنیم، تاریخی که روی جعبه به‌عنوان «تاریخ انقضا» نوشته شده دیگر تنها عدد مهم نیست. از آن لحظه، فرآورده وارد دوره مصرف پس از باز شدن می‌شود؛ دوره‌ای که می‌تواند کوتاه‌تر از تاریخ انقضای کارخانه باشد و برای هر محصول الزاماً یکسان نیست.

قاعده‌ای که اغلب شنیده می‌شود «قطره چشمی را ۲۸ روز بعد از باز شدن دور بیندازید» است. این توصیه برای بسیاری از قطره‌های چندبارمصرفِ دارای نگهدارنده درست است، اما یک قانون جهانی نیست. بعضی فرآورده‌ها باید پس از یک بار مصرف دور انداخته شوند و بعضی بطری‌های چنددوز جدید، بسته به طراحی ظرف و تأیید سازنده، می‌توانند مدت بیشتری قابل استفاده باشند. بنابراین مرجع نهایی همیشه بروشور، برچسب همان فرآورده و توصیه پزشک یا داروساز است.

دو تاریخ متفاوت روی یک قطره چشمی

برای استفاده ایمن از قطره چشمی باید بین دو مفهوم تفاوت بگذاریم:

• تاریخ انقضای فرآورده بازنشده: تا زمانی معتبر است که بسته‌بندی طبق شرایط تعیین‌شده نگهداری و باز نشده باشد.
• مدت مصرف پس از اولین باز شدن: از روزی شروع می‌شود که درپوش یا سیستم استریل بطری برای نخستین بار باز می‌شود و ممکن است بسیار کوتاه‌تر باشد.

به همین دلیل ممکن است روی جعبه هنوز چند ماه تا تاریخ انقضا باقی مانده باشد، اما بطری‌ای که چهار هفته قبل باز شده دیگر نباید استفاده شود؛ اگر بروشور همان محصول چنین محدودیتی را تعیین کرده باشد.

آیا همه قطره‌های چشمی فقط ۲۸ روز قابل استفاده‌اند؟

خیر. بسیاری از قطره‌های چنددوز دارای نگهدارنده پس از باز شدن حدود ۲۸ روز مهلت مصرف دارند، اما این عدد به نوع فرآورده، وجود یا عدم وجود نگهدارنده، طراحی بطری و داده‌های پایداری و میکروبی سازنده بستگی دارد. برای نمونه، برخی فرآورده‌های جدیدِ بدون نگهدارنده که در بطری‌های چنددوز با سیستم ویژه عرضه می‌شوند، روی برچسب خود مهلت مصرف طولانی‌تری مانند ۹۰ روز دارند. در مقابل، واحدهای تک‌دوزِ بدون نگهدارنده معمولاً باید پس از همان نوبت مصرف دور انداخته شوند.

پس جمله دقیق‌تر این است: «۲۸ روز یک عدد رایج است، نه یک عدد ثابت برای همه قطره‌ها».

چرا بعد از باز شدن، زمان مصرف محدود می‌شود؟

قطره‌های چشمی باید استریل باشند، زیرا مستقیماً با سطح چشم تماس پیدا می‌کنند. پس از باز شدن بطری، هر بار استفاده فرصتی برای تماس نوک قطره‌چکان با پلک، مژه، دست یا محیط ایجاد می‌کند. نگهدارنده‌ها می‌توانند احتمال رشد میکروبی را کاهش دهند، اما جای تکنیک صحیح مصرف را نمی‌گیرند و نمی‌توانند بطری را برای مدت نامحدود ایمن نگه دارند.

یک مرور نظام‌مند و متاآنالیز منتشرشده در سال ۲۰۲۵ که ۳۳ مطالعه و ۴۶۰۰ نمونه قطره چشمی در حال مصرف را بررسی کرد، میزان کلی آلودگی میکروبی را حدود ۱۰ درصد برآورد کرد؛ هرچند بین مطالعات ناهمگونی زیادی وجود داشت. مرور دیگری نیز نشان داده است که نوک قطره‌چکان و درپوش از نقاط مهم آلودگی در بطری‌های در حال مصرف هستند.

چند نمونه از محصولات اینوکلون

در بروشورهای فعلی بعضی قطره‌های چشمی اینوکلون نیز مهلت مصرف پس از باز شدن به‌صورت مشخص درج شده است. برای مثال، گلوک-آی، درزیم-آی و لوپل-آی باید حداکثر ۴ هفته پس از نخستین باز شدن بطری دور انداخته شوند. این مثال‌ها نشان می‌دهند که تاریخ باز شدن باید در کنار شرایط نگهداری همان محصول دیده شود؛ نه به‌عنوان یک قانون برای همه قطره‌ها.

برای گلوک-آی، شرایط نگهداری قبل و بعد از باز شدن نیز متفاوت است: بطری بازنشده طبق بروشور در یخچال ۲ تا ۸ درجه نگهداری می‌شود، اما پس از باز شدن می‌تواند در دمای اتاق حداکثر ۲۵ درجه نگهداری شود و پس از ۴ هفته دور انداخته شود. این موضوع یک مثال روشن است که چرا نباید شرایط نگهداری یک قطره را به قطره دیگری تعمیم داد.

قطره‌های تک‌دوز و بدون نگهدارنده چه تفاوتی دارند؟

قطره‌های تک‌دوزِ بدون نگهدارنده برای یک بار مصرف طراحی شده‌اند. پس از باز شدن ویال، حتی اگر مقداری از محلول باقی بماند، معمولاً باید همان نوبت دور انداخته شود؛ مگر اینکه سازنده صراحتاً دستور دیگری داده باشد. از طرف دیگر، «بدون نگهدارنده» لزوماً به معنی «تک‌دوز» نیست. بعضی بطری‌های چنددوز بدون نگهدارنده با سامانه‌های ویژه ضدآلودگی طراحی شده‌اند و ممکن است مهلت مصرف طولانی‌تری داشته باشند. باز هم برچسب محصول تعیین‌کننده است.

بهترین کار: تاریخ باز شدن را همان روز بنویسید

یکی از ساده‌ترین راه‌های پیشگیری از استفاده اشتباه، نوشتن تاریخ اولین باز شدن روی جعبه یا برچسب بطری است. اگر روی بروشور نوشته شده «چهار هفته پس از باز شدن دور انداخته شود»، همان روز تاریخ پایان مصرف را نیز یادداشت کنید. این کار به‌خصوص برای قطره‌های گلوکوم و سایر درمان‌های طولانی‌مدت که روزانه استفاده می‌شوند بسیار کاربردی است.